Koniec II wojny światowej i zmiany polityczno - ustrojowe położyły kres obecności ziemiaństwa w okolicach Skulska. W roku 1945 rozparcelowano ziemie 10 majątków. Największe z nich to:

Łuszczewo (liczące 598 hektarów) należało do Janusza Mittelstaeda.
Galiszewo (326 ha) było własnością jego brata Aleksandra.
Lisewo (319 ha) należało do Marii Leszczyńskiej-Mittelstaed.
Buszkowo (250 ha) było w posiadaniu Janusza Żychlińskiego.
Zalesie (135 ha) było Zofii Żychlińskiej.
Radwańczewo (147 ha) stanowiło własność Witolda Maringe.
Mniszki (ok. 100 ha) posiadał Jan Siwiński.
Paniewo (238 ha) należało do Teodora Karnkowskiego.
Warzymowo posiadała rodzina Gadzinowskich.
Popielewo (190 ha) miał Stanisław Witkowski.

Majątki te różniły się wielkością i zamożnością. Wiele ziemiańskich rodzin  od długich lat żyło w okolicach Skulska, przyczyniając się do jego rozwoju oraz wzbogacając dziedzictwo kulturowe naszej ziemi. 

Fot. Stefan Wajcht

---

Na terenie tej położonej o ok. 3 km od Skulska wsi znajduje się wybudowany w roku 1880 dworek (obiekt wpisany do rejestru zabytków w dniu 8.10.1984 r. pod nr. 359/101).

Wybudował go Hugo Schelendorf, który rok wcześniej nabył tu folwark. Majątek zmienił właściciela w 1892 r. a nabywcą był Wincenty Tomaszewski. W 1901 roku majątek kupił od niego Jan Siwiński (który był komendantem straży pożarnej w Skulsku przed II wojną światową). Po wojnie natomiast majątek upaństwowiono , a na jego terenie utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne. W końcu lat siedemdziesiątych XX w. kompletnie zdewastowany obiekt został przejęty przez Państwowy Fundusz Ziemi. W 1982 r. dwór i park z przyległą ziemią nabyli bracia Grochulscy. Budynek dworu został odrestaurowany dzięki funduszom Ochrony Zabytków. Obecnie właścicielem jest pan Kazimierz Grochulski.

Dworek w Mniszkach

 Fot. Halina Wyderska

---

W tej położonej przy drodze w kierunku Łuszczewa wsi znajduje się dwór w stylu mieszanym, (eklektycznym z elementami klasycystycznymi), otoczony trzyhektarowym parkiem z dwustuletnimi dębami szypułkowymi. Obiekt wpisany do rejestru zabytków decyzją z dnia 2.04.1991 r. pod nr. 453/194.

W drugiej połowie XIX w. Henryk Mittelstaedt, właściciel majątku w Łuszczewie założył we wsi Galiszewo folwark. Po 1870 r. wybudował dworek, który wraz z zabudowaniami folwarcznymi i 319 hektarami ziemi podarował swojemu synowi Aleksandrowi. To on był jedynym, do II wojny światowej, właścicielem majątku. Nie miał żony ani dzieci. Wywieziony przez hitlerowców na Dolny Śląsk, zmarł 1942 roku. Zgromadzona przez niego we dworze biblioteka została prawie doszczętnie zniszczona przez Niemców, (książkami palono w piecu). Instrumenty muzyczne zostały wywiezione. Po wojnie ziemię rozparcelowano, dworek zaś służył przez długie lata jako mieszkania komunalne, ulegając stopniowej dewastacji. Dzisiaj dworek i jego otoczenie powraca z wolna do dawnej świetności staraniem obecnych właścicieli Państwa Danuty i Marka Skorupskich.

Aleksander Mittelstaedt	Aleksander Mittelstaedt, Mieczysław Kossów - 1936 r.

 Fot. kol. Halina Wyderska

---

(opis nieznanego autora) za „Kroniką Skulska" Stefana Wajchta

Leży o 4 staje na południowy wschód od Skulska, na zachodnim wybrzeżu południowej kończyny Gopła, wprost Broniszewa.

Z Warzymowa pisali się Przedpełkow r. 1398, Mikołaj kasztelan kruszwicki w r.1434, późniejszy kasztelan brzeski w 1441, w roku 1557 posiadł tę majętność Stanisław Sokołowski: było tam wówczas 8 łanów osiadłych, 2 zagrodników i 5 rybaków. Parafię składały: Mielnica, Ołdrzewica, Proczyska i Warzymów, które później wcielono do par. broniszewskiej. W r.1789 była jeszcze ta majętność w ręku Sokołowskich. R.k. Berwiński, który w r. 1839 widział tu stojący pustką kościół poaryański, przechował nam następujące co do Warzymowa podanie. W sadzie przytykającym prawie do jeziora Gopła jest kępa niewielka na jezioro wyniesiona, tu miał stać, według powieści ludu zamek obronny z wieżą podobną do kruszwickiej, z którego dzisiaj nic więcej nie pozostało jak zamglone podania o sklepach i lochach, mieszczących w sobie nieprzeliczone skarby. Byli wprawdzie tacy co te lochy rozkopać chcieli, nigdy jednak rozpoczętego dzieła dokonać nie mogli. Niewidzialna ręka zasypywała w nocy to, co we dnie zrobiono. Niektórzy widują także czasami psa czarnego, który się po kępie i po brzegach jeziora tuła. Podobne podanie o psie, który strzeże skarbów ukrytych powtarza się także w Kruszwicy. Według zapiski w aktach parafialnych Warzymowo było ostatnio własnością Pauliny Wolskiej. Dobra pod naciskiem dłużników miały być sprzedane. Żydzi mieniąc się właścicielami, nie mieli zamiaru wyłączyć kościoła, który miał być rozebrany, a Paulina Wolska i jej rodzina stali po ich stronie. Sprawę z wielkim trudem uratował ks. Leopold Ciesielski proboszcz skulski. Działo się to na początku lipca 1899 głównym plenipotentem Wolskiej był jej szwagier Sokołowski z Brześcia. Kościół w Warzymowie murowany z cegły w stylu bałtycko - wiślanym, konsekrowany w 1572 r., do roku 1811 parafialny, po tym inkorporowany do Skulska. W roku 1815 zamieniony na filialny, od 1862 zamieniony na spichlerz. W roku 1856 właściciel Warzymowa Morzycki podarował kościołowi w Sadlnie: wielki ołtarz, dzwony, całkowite wewnętrzne urządzenie kościoła, aparaty kościelne, obraz MB Szkaplernej. Zabrał to samowolnie w 1857 budujący kościół w Sadlnie ówczesny kanonik. Od strony południowej kościoła jeszcze w pierwszej połowie XIX wieku były ruiny zamku, który w międzyczasie rozkopano, gruz i cegłę wywieziono. Jest podanie, że kościół i zamek połączone były podziemny przejściem." Przed II wojną światową właścicielami małych majątków w Warzymowie byli Gadzinowscy i Sierakowscy.

Warzymowo

Fot. Halina Wyderska

---

BUSZKOWO

Jak podaje S. Wajcht, za aktami parafialnymi wieś Buszkowo wraz z pobliskim Popielewem w rękach rodziny Żychlińskich znalazła się w 1789 r. Poprzednim właścicielem był Karol Krzymuski. Ostatnim właścicielem majątku, liczącego przed II wojną światową 250 ha, był Jan Żychliński. Miał troje dzieci, zdołano ustalić imiona jedynie dwojga z nich, tj. syna Mikołaja i córki Barbary. W czasie okupacji rodzinę wywieziono. Po wyzwoleniu majątek został rozparcelowany. Po dworku nie pozostał dzisiaj żaden ślad. Na jego miejscu mieści się szkoła podstawowa.

Park i budynek Szkoły Podstawowej w Buszkowie

Fot. Halina Wyderska

---

ŁUSZCZEWO

To duża wieś położona malowniczo na południowym brzegu jeziora Gopło. Jej założenie datuje się na 1505 r. w tym bowiem czasie rodzina Łuszczewskich założyła majątek. Od ich nazwiska wieś wzięła swoją nazwę. Po Łuszczewskich majątek przejęli Dobkowie herbu Gryf, a następnie Karscy herbu Radwańcza. Brak jest jakichkolwiek zapisów dotyczących historii tych ziem, do czasu przejęcia majątku przez rodzinę Mittelstaedt herbu Homkloff. Wywodzi się ona z Kurlandii. Mittelstaedtowie do Polski przybyli w XVII w. z armią szwedzką. Jedna z gałęzi tej rodziny osiadła w Łuszczewie w 1841 r., Aleksander Mittelstaedt ożenił się ze Stefanią Poradowską (Poradowscy byli skoligaceni poprzez mariaże z Dobkami). Syn Stefanii i Aleksandra - Henryk, ożenił się z Julią z Mlickich z pobliskiego majątku Ostrówek. To właśnie Henryk rozbudował (pochodzący z początku XVIII w.) dwór w Łuszczewie, w 1875 r. dostawiając dwa alkierze, założył piękny park wokół.
Henryk i Julia mieli czworo dzieci:
Janusza - to on odziedziczył Łuszczewo, (żona Maria),
Aleksandra - właściciela Galiszewa ( był bezdzietnym kawalerem),
Zygmunta - właściciela Radwańczewa (to on był mężem Marii Leszczyńskiej dziedziczki Lisewa)
Izabellę - wyszła za mąż za Frezera z Osówca.

Przed II wojną majątek przeżywał swój rozkwit. We dworze znajdował się największy w Polsce zbiór numizmatyczny. Po wkroczeniu Niemców do Polski Mittelstaedtowie odmówili podpisania Volkslisty.
Janusz i Maria mieli dwóch synów: Jacka i Andrzeja. Jacek po II wojnie światowej wyemigrował do Wielkiej Brytanii, a później do Kanady, gdzie się ożenił. Nie miał dzieci.
Andrzej był kawalerem, po wojnie mieszkał w Dębicy, gdzie był sędzią. Mieszkańcy Skulska pamiętają, że jeszcze w latach 80 - tych odwiedzał rodzinne strony.
W 1945 r. liczący 598 ha ziemi majątek został rozparcelowany.
W dawnym dworze mieści się obecnie szkoła podstawowa. Niestety w latach 70 - tych przeprowadzono remont, który polegał również na tym, że bardzo skutecznie zniszczono architektoniczne piękno tego budynku. Dziś mijając go, trudno się domyślić, że był kiedyś siedzibą rodziny ziemiańskiej.

Henryk Mittelstaedt z rodziną	Pałac w Łuszczewie przed wojną

Budynek Szkoły Podstawowej w Łuszczewie

 

Fot. czarno - białe Stefan Wajcht

---

LISEWO

Lisewo, dawniej zwane Lissowem istniało już w XV w. Przy majątku znajdowała się parafia pod wezwaniem Św. Marii Magdaleny. W 1521 r. do parafii należało Lisewo, Lisewko i Dąb. We wsi istniała szkółka parafialna i karczma. Pod wpływem reformacji właściciele majątku Lisewo Piotr Moszczyński i Jakub Niemojewski przekształcili kościół w zbór ariański.

Pod koniec XVI w. Andrzej Tomicki rozebrał zniszczony kościół i postawił nowy. W 1812 roku parafię włączono do parafii skulskiej. Na miejscu kościoła zbudowano spichrz z basztą frontową w formie wieży. Grunty kościelne złączono z dworskimi.

Ruiny spichlerza w Lisewie

W połowie XIX w. majątek od rodziny Łuszczewskich nabył Władysław Przyłubski herbu Poraj, sędzia pokoju. Wraz z żoną Celiną zamieszkał w Lisewie.

W 1912 roku po śmierci Celiny dobra lisewskie objęła Maria Leszczyńska, herbu Belina, poetka i pisarka, która w 1915 roku poślubiła Zygmunta Mittelstaedta, właściciela folwarku Radwańczewo. Mieli jednego syna Karola, który po II wojnie światowej zamieszkał w Wenezueli. Nie miał dzieci.

Majątek lisewski w 1937 roku stanowił obszar 582 mórg. Obejmował ziemie i wody położone na terenie wsi Gawrony, Przyłubie, Celinowo, Kolonia Lisewska aż po Kijowiec, Mielnicę i Kobylanki.

Maria Leszczyńska – Mittelstaedt zamieszkała po II wojnie światowej w Wojniczu.

W roku 1945 ziemię majątku rozparcelowano. Pałac przeszedł na własność Gminy i mieścił w sobie kolejno: szkołę podstawową, szkołę rolniczą, mieszkania prywatne. Stopniowo dewastowany, obrócił się w ruinę po pożarze w latach 80 - tych. Na szczęście znaleźli się nowi właściciele: państwo Ewa i Grzegorz Cieślarscy, którzy nie szczędząc sił i środków, przywrócili dawny blask temu obiektowi. Obecnie pałac tętni życiem, pełniąc funkcję hotelu i restauracji.

Pałac w Lisewie

 

Fot. kol. Halina Wyderska