Przewodnik po nieistniejącym mieście

Praca przygotowana na konkurs:

Na wspólnej Ziemi

Wykonanie:

Andrzejkiewicz Emil

Bąkowska Patrycja

Fordon Adam

Grzelak Luiza

Kamińska Magdalena

Pod kierunkiem:

Andrzeja Kujawskiego

Skulsk 2006

Miasteczko Skulsk

Przez długie lata na tej ziemi rodzili się, pracowali i umierali ludzie. Dużą ich grupę zawsze stanowili Żydzi. Dzisiaj, kiedy chcemy znaleźć ślady ich istnienia, napotykamy pustkę. Puste domy, ulice, place i cmentarz. Nie zostało nic. Jak opisać pustkę? Może pamięć nielicznych jeszcze żyjących mieszkańców Skulska ją wypełni. Zaludni domy i ulice postaciami jego żydowskich mieszkańców...
Osada Skulsk leży w powiecie konińskim. Jest położona 4km od południowego krańca jeziora Gopło i około 30km na północ od Konina. Od północnego i południowego zachodu otaczają naszą miejscowość dwa piękne jeziora.
Tędy prowadził szlak „Bursztynowy”, na odcinku między Kaliszem, a oddaloną od Skulska o około 20km Kruszwicą.
Najstarszym dokumentem mówiącym o Skulsku jest akt nadania poczyniony przez Kazimierza Konradowca Pannom Norbertankom w Strzelnie. Dokument ten nosi datę 14 czerwca 1249 r.
Do rozbiorów Skulsk był miastem królewskim. W 1807 wszedł w skład Księstwa Warszawskiego. Po wojnach napoleońskich Skulsk stał się małym i biednym miasteczkiem. Głównym zajęciem ludności była uprawa roli i rzemiosło.
W 1828r. mieszkańcy Skulska zostali oczynszowani, otrzymali prawa własności dla siebie i swoich następców na wieczne czasy. Oprócz Polaków mieszkała w Skulsku nieliczna grupa Żydów, którzy mieli tutaj swoją bożnicę.
Według danych z 1870r. Skulsk liczył około 800 mieszkańców.

Skulsk leży na skraju Nadgoplańskiego Parku Tysiąclecia

Szukaliśmy śladów naszych żydowskich sąsiadów

Nasze Gimnazjum

„ Nie ma ich, wyszli ze swoją śmiercią i troską
   w krematoriów dym,
   ku Judei”

(J.Łobodowski „Ballada Lubelska”)

Pani A. Perkowska

Pan J. Woźniakowski i nasza grupa.

„ Pamiętam dwie córki Rabina Beatusa. Chodziły ze mną do szkoły. Pamiętam bardzo biednego Żyda, mówiono na niego Majer – nosił wodę. Wszystkich zgładzili, i po co to? „ – Pan J. Woźniakowski.

Pan Z. Klonowski i nasza grupa.

„ Pamiętam, jak Niemcy po wejściu do Skulska porozbijali sklepy żydowskie, jak palili na ulicy jakieś papiery. Pamiętam kazano przygotować podwody i wywieziono wszystkich Żydów. Miałem wtedy 11 lat, ale w pamięci utkwiło mi wszystko, co widziałem.” – Pan Z. Klonowski.

Pani M. Kujawska.

„ Pamiętam ich wszystkich. Żyli biednie, oprócz kilku lepiej sytuowanych rodzin. Pamiętam ich twarze i domy, w których mieszkali. Pamiętam Panią Chaję Lesińską, jak przychodziła do nas po mleko i jej córkę Libe Malke.

Pamiętam moją koleżankę ze szkolnej ławy Esterę Sztachelberg. W poniedziałki wymieniałyśmy się śniadaniem. Dawała mi swoją chałkę, a ja jej mój chleb. Nauczyła mnie tańczyć tango, gdy po raz pierwszy poszłyśmy razem na zabawę... Pamiętam żonę krawca Lubranieckiego, jak wychodziła na drogę wypatrywać syna, który nie wrócił po kampanii wrześniowej. Pamiętam tę ciepłą lipcową noc w 1940 r., kiedy wywieziono wszystkich Żydów. Zawsze wywozili ludzi pod osłoną nocy... Spędziłam z innymi tę noc ukryta w zbożu. W miasteczku długo szczekały psy, a potem zrobiło się cicho. Po powrocie zobaczyłam, że w Skulsku nie został ani jeden Żyd.” – Pani M. Kujawska.

Marcin Kitz Miasteczko (Sztetl)

LESZEK DŁUGOSZ

HISTORIA ŻYDÓW Z MIASTECZKA Z.

Pinkas Hakehillot Polin.Encyclopedia of Jewish Communities in Poland,V.I

www.jewishgen.org/Yizkor/pinkas-poland/pol1_00165.html

Na stronie 165 znajdujemy informacje dotyczące ludności żydowskiej w Skulsku. W tabeli wyszczególniona jest liczba ludności ogólnie i ludności żydowskiej w latach 1808, 1827, 1857, 1897, 1921 i 1939. Jak widać gmina żydowska była zawsze liczna w Skulsku. Pierwsi Żydzi osiedlili się w Skulsku pod koniec XVIII wieku. W latach 1823 - 62 osadnictwo żydowskie było zabronione ze względu na bliskość granicy, z nielicznymi wyjątkami dla tych, którzy posiadali zezwolenie. Żydzi zajmowali się drobnym handlem i rzemiosłem.

Nominacja miejscowego rabina w połowie XIX wieku potwierdza istnienie niezależnej gminy Żydowskiej. W 1850 Rabin Abraham Appel został wybrany na rabina gminy. Zajmował tę pozycję do 1875 roku. Po nim od 1898 - 1905 Rabin Meier, syn Abrahama Temerzona sprawował tę funkcję. Po nim był Baruch Yitzchak Isschar, następnie Abraham Josef Lewi od 1900 - 1920.

Nie ma informacji na temat życia gminy aż do wybuchu II Wojny. W czasie Zagłady między wrześniem 1939 a połową 1940 roku Żydzi ze Skulska podlegali robotom przymusowym, konfiskacie mienia i innym rozporządzeniom nazistowskim.

17 - 18 lipca 1940 roku zlikwidowano gminę żydowską w Skulsku. Niektórzy zostali przetransportowani do Zagórowa, inni do wiejskich gett w Grodźcu i Rzgowie, gdzie skoncentrowano Żydów z regionu. W marcu 1941 niektórzy Żydzi z Grodźca i Rzgowa zostali przeniesieni do Izbicy Lubelskiej, Józefowa Lubelskiego i do Krasnegostawu w Generalnej Guberni. Wśród nich byli Żydzi ze Skulska.

Żydzi ze Skulska, którzy pozostali w Zagórowie, Grodźcu i Rzgowie zostali zamordowani w październiku 1941 r. w lasach koło Kazimierza Biskupiego.

Jerzy Pstrak ŻYDZI

Spis Alfabetyczny Urodzonych Starozakonnych w Mieście Skulsku i jego Parafii w roku 1861( przechowywany przez Mormon Genealogical Society )

Kronika Skulska autorstwa Stefana Wajchta

Około roku 1828 Leopold i Nepomucena z Raczyńskich Racięccy zawarli ugodę rejentalną z mieszkańcami Skulska, którzy zostali oczynszowani. Mieszkańcy otrzymali prawo własności dla siebie i swoich następców na wieczne czasy. Powyżej znajduje się spis właścicieli „ na wieczne czasy”. Wśród nich czerwoną ramką zaznaczyliśmy żydowskich mieszkańców Skulska.